Uzaya Doğru İlk Adımlar: Hayvanların Uzay Yolculuğu

İnsanların uzaya çıkmasından çok önce, uçsuz bucaksız uzayın kapıları hayvanlara açıldı. Köpeklerden maymunlara, kedilerden küçücük meyve sineklerine kadar pek çok hayvan uzaya doğru ilk adımlarını attı . Peki neden ilk uzay yolcuları insanlar değil de hayvanlardı ve onların bu yolculukları bizlere neler kattı? Merhaba! Ben S. Berkay Eroğlu. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi 2. sınıf öğrencisiyim ve sizlere bu yazımda uzayın ilk yolcularından bahsedeceğim, keyifli okumalar.

Görsel: NASA / Wikimedia Commons (Public Domain) Uzayın ilk yolcularından bahsetmeden önce, insanların uzaya olan ilgisinin nasıl ortaya çıktığını hiç düşündünüz mü? Başlarda gökyüzüne duyulan merak, zamanla insanları Dünya sınırlarının da ötesine ulaşma fikrine yöneltti.

Bu merakın ilk örneklerinden biri, 18. yüzyılda Fransa'da gerçekleştirilen bir sıcak hava balonu uçuşuydu. İnsanlar henüz kendileri uçmadan önce bir koyun (Montauciel), bir horoz ve bir ördeği sıcak hava balonuyla gökyüzüne gönderdi. Bu olay, insanların gökyüzüne ve daha sonrasında uzaya olan merakının ilerlemesine önemli derecede katkı sağladı. Yıllar sonra, özellikle II. Dünya Savaşı'nın ardından gelişen teknoloji, insanların bu meraklarının peşinden gitmesi konusunda daha fazla olanak sağladı. Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği öncülüğünde yürütülen çalışmalar, uzaya gitmenin mümkün olup olmadığını anlamayı amaçladı. Ancak insanları uzaya göndermeden önce cevaplanması gereken pek çok soru vardı. Bu sorulara cevap ararken insanlar hayvanlardan fazlasıyla yardım aldı. İlk uzay yolcuları: Meyve sinekleri Uzaya gönderilen ilk hayvanlar, 20 Şubat 1947'de ele geçirilen bir Nazi V-2 roketiyle fırlatılan meyve sinekleriydi. Meyve sineklerinin tercih edilme sebebi; hızlı üremeleri ve genomlarının %60'ının biz insan türü ile benzerlik gösteriyor olmasından dolayıydı. Ayrıca meyve sineklerinin nispeten daha az yer kaplaması da onları iyi birer denek yapıyordu. Yaklaşık 108 km yükselen meyve sinekleri, daha sonrasında canlı olarak kurtarıldı.

Dünya yörüngesine çıkan ilk hayvan: Laika 3 Kasım 1957'de, Sovyetler Birliği tarafından fırlatılan Sputnik 2, uzay çağının başlatılmasında önemli bir yere sahipti ve Dünya yörüngesine çıkan ilk hayvan olan Laika adlı köpeği taşıdı. Ancak yeterli geliştirme süresine sahip olmayan Sputnik 2, Laika'yı kurtarmak için de herhangi bir önleme sahip değildi. Laika'nın yörüngeye ulaştıktan sonra birkaç saat hayatta kaldığı düşünülüyor. Sputnik 2, 14 Nisan 1958'de atmosfere girerek yok oldu. Félicette: Uzaya giden ilk kedi Centre d'Enseignement et de Recherches de Médecine Aéronautique (CERMA), 1963 yılında testlerde kullanılmak üzere 14 adet kedi satın aldı. Bu kedilerin tamamı dişiydi ve her biri özenle eğitildi. Eğitimler, kedilerin konteynerlerinde kalmasını ve koruyucu bezlerine dayanmasını içeriyordu. Yaklaşık iki ay süren bu eğitimlerin sonunda, uçuş için en uygun görülen altı kedi 17 Ekim'de belirlendi. Daha sonra, bu kedilerden biri Cezayir’de bulunan CERMA üssünden uzaya fırlatıldı. Yörünge altı bir uçuş gerçekleştiren kedi, güvenli bir şekilde Dünya'ya geri döndü ve uzaya giden ilk kedi oldu.

Fransız gazeteleri ve televizyonları, uzaya giden ilk kediye Felix the Cat çizgi filminden esinlenerek Felix adını verdi. Ancak CERMA, kedinin dişi olması nedeniyle bu ismi Félicette olarak değiştirdi. Ham: Uzaya giden şempanze 1957 yılının Temmuz ayında, Batı Afrika'da bulunan Kamerun'da yakalanan şempanze Ham, ABD ve Sovyet Rusya arasında hız kazanan uzay yarışının NASA'nın primatlar üzerinde testler yapmasında etkili olmasıyla birlikte araştırmalara dahil edildi. Henüz bir isme sahip olmayan şempanze, 65 numara olarak isimlendirildi.

Ham'ın bir astroşempanzeye dönüşmesi, 1959 yılında New Mexico'daki Holloman Hava Kuvvetleri Üssü'nde başlayan ve askeri disiplin ile psikolojik olarak zorlu süreçleri içeren eğitimlerle gerçekleşti. Günler süren zorlu eğitimlerin ardından Ham, 40 aday şempanze içerisinden kendini daha fazla ön plana çıkardı. Eğitimler ilerledikçe adayların sayısı azaltıldı ve Ham, ilk astroşempanze olmak için seçilen altı şempanzeden biri oldu .

Bu altı şempanze arasından hangisinin uçuşa gönderileceği ise uçuştan bir gün öncesine kadar belli değildi. Nihai seçim, NASA Uzay Görev Grubu'ndan Dr. James P. Henry ve Holloman'dan veteriner hekim John D. Mosely tarafından yapılan testler sonucunda yapıldı.

31 Ocak 1961 sabahı saat 11.55'te Mercury-Redstone 2 (MR-2) fırlatışı gerçekleştirildi. Ancak beklenmeyen arızalar sebebiyle yakıt hızla tükendi. Beklenmeyen bu sapmalar, Mercury-Redstone 2 kapsülünün hesaplanandan yaklaşık 130 mil daha uzağa, Atlantik Okyanusu açıklarına sert bir iniş yapmasına neden oldu. Kapsül yaklaşık iki saat boyunca okyanusta sürüklendi. Bu sırada Ham, açlık, susuzluk ve içeri sızan suyla mücadele etti. Sonunda gemideki mürettebat ve bilim insanları tarafından karşılanan Ham, mürettebatla el sıkıştı ve kendisine verilen elmayı kabul etti. Hayvanların uzay yolculuğuna olan katkısı Uzaya gönderilen hayvanlar, insanların uzaya giden serüveninde, tartışmalı da olsa, nabız, solunum ve tansiyon dengesinin nasıl korunduğunun anlaşılmasına; refleks arkının ve motor becerilerin nasıl işlediğinin kavranmasına ve kozmik radyasyonun genetik yapılar üzerindeki etkilerinin araştırılmasına katkı sağladı. Bu çalışmalar, insanların uzay yolculuklarında karşılaşabileceği birçok fizyolojik ve biyolojik sorunun anlaşılmasında önemli rol oynadı. Peki, sizce hayvanların uzay araştırmalarına sağladığı bilimsel katkılar göz önüne alındığında, hayvanlar olmasaydı insanlar uzaya ulaşabilir miydi ve bu katkılar, hayvanların uzay araştırmalarında kullanılmasına yönelik etik tartışmaları karşılıyor mu?

Referanslar: • Şahin, N.. (2026, Ocak 30). Ham (Astroşempanze). KÜRE. https://kureansiklopedi.com/tr/detay/ham-astrosempanze-6a9e5 • Burcu Ergül – “Uzayda Bugün: Félicette, Uzaya Giden İlk Kedi (18 Ekim 1963)”, Kozmik Anafor, 18 Ekim 2020. https://www.kozmikanafor.com/uzayda-bugun-felicette-uzaya-giden-ilk-kedi-18-ekim-1963/  • https://www.nasa.gov/history/60-years-ago-the-first-animal-in-orbit/  • Karl Tate – “Cosmic Menagerie: A History of Animals in Space (Infographic)”, Space.com, 17 Nisan 2013. https://www.space.com/20648-animals-in-space-history-infographic.html  • Taylor Maggiacomo & Alexander Stegmaier – “Animals in Space”, NASA, 21 Ekim 2021. https://www.nationalgeographic.com/magazine/graphics/a-visual-timeline-of-every-animal-ever-sent-into-space • Tara Gray – “A Brief History of Animals in Space”, NASA, 1998. https://www.nasa.gov/history/a-brief-history-of-animals-in-space/ • https://commons.wikimedia.org/wiki/File%3AHam_with_bio-sensors_attached.jpg? •  https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Drosophila_melanogaster_14Hari.jpg?